Informacje ogolne

Związek Polaków w Rumunii jest jedyną organizacją polonijną w Rumunii. Siedziba władz Związku mieści się w Suczawie w Domu Polskim, wybudowanym w latach 1903-1907, po latach komunizmu odzyskanym przez Polaków w 1996 roku. Prezes Związku Polaków w Rumunii jest jednocześnie posłem do Parlamentu Rumunii z ramienia polskiej mniejszości. Prezes Związku Polaków w Rumunii oraz członkowie Biura Wykonawczego wybierani są podczas Zjazdów na pięcioletnie kadencje.

Związek Polaków w Rumunii yrzesza Polonię bukowińską zamieszkałą przede wszystkim w skupiskach wiejskich i w miastach w województwie Suczawa oraz Polaków rozproszonych po kraju mieszkających w dużych miastach.

Związek Polaków w Rumunii działa głównie na rzecz zachowania i pielęgnowania tradycji, nauczania języka polskiego, utrzymywania kontaktów z Polską oraz roztacza opiekę nad rumuńską Polonią.

Zrzesza obecnie 14 filii lokalnych: Bukareszt, Konstanca, Jassy, Suczawa, Seret, Ruda, Radowce, Nowy Sołoniec, Kaczyka, Plesza, Pojana Mikuli, Paltynosa, Gura Humorului, Moara. Siedzibą Związku Polaków jest Dom Polski w Suczawie. Wybudowany w latach 1903-1907, staraniem członków Towarzystwa Bratniej Pomocy i Czytelni Polskiej, znacjonalizowany został w połowie lat 50. Długoletnie starania o jego odzyskanie powiodły się dopiero w 1996 roku, kiedy to zwrócono go polskiej mniejszości na mocy orzeczenia sądowego. Domy Polskie działają ponadto w Bukareszcie, Rudzie, Nowym Sołońcu, Kaczyce, Pojanie Mikuli, Paltynosie, Pleszy i Moarze, a swoje siedziby posiadają także filie w Jassach, Serecie i Radowcach. To wokół nich toczy się życie polonijne. Są miejscami spotkań i działań wspólnotowych, a poprzez fakt ich istnienia, pełnią też rolę swoistego symbolu.

Związek Polaków w Rumunii powstał z inicjatywy grupy bukareszteńskich Polaków niedługo po upadku komunizmu. Zarejestrowany został 16 marca 1990 r., przyjmując nazwę Związek Polaków w Rumunii „Dom Polski”. Przewodniczącą zarządu została wówczas Xenia Grabska-Stoica, a wiceprzewodniczącymi Andrzej Răuţă i Michał Rainer. Początkowo skupiono się na sprawach organizacyjno-administracyjnych – znaleziono siedzibę (początkowo przy ul. Bălcescu, potem przy ulicy Calderon, a obecna siedziba znajduje się przy ul. Mogoș Vornicul), powołano komisje, propagowano istnienie organizacji polonijnej w Rumunii, poszukiwano sponsorów i ludzi dobrej woli mogących pomóc organizacji finansowo, a już w 1991 roku rozpoczęto wydawanie dwujęzycznego pisma „Polonus”. Niełatwa organizacyjna praca grupy niezwykle mocno zaangażowanych Polaków ze stolicy stały się zaczątkiem działającej dziś federacyjnej organizacji polonijnej w Rumunii.

20 maja 1990 roku powstało Stowarzyszenie Polaków w Suczawie. Jego prezesem został Antoni Rojowski, działający jeszcze w latach przed drugą wojną światową w Towarzystwie Bratniej Pomocy i Czytelni Polskiej – organizacji powstałej w Suczawie w 1903 roku.

Podczas Zjazdu Związku Polaków w Rumunii, który odbył się w Suczawie w dniach 13-14 kwietnia 1991 roku z udziałem odradzających się z czasem na Bukowinie polskich stowarzyszeń prezesem wybrano Antoniego Rojowskiego. W niedługim czasie siedzibę organizacji Polonii rumuńskiej przeniesiono właśnie do Suczawy. Antoni Rojowski – bardzo zasłużony dla stworzenia dzisiejszej struktury organizacyjnej Związku i nawiązania relacji z władzami, organizacjami i instytucjami z Polski był prezesem do roku 1994. To on właśnie w okresie komunistycznym ocalił od zniszczenia i konfiskaty sztandar i Książkę Pamiątkową Towarzystwa Bratniej Pomocy, ukrywając je na strychu swojego domu.

W latach 1990-1992 pierwszym posłem z ramienia mniejszości polskiej w Parlamencie Rumunii był Antoni Lințmaier.

Kolejny prezes przez dwie kadencje – Jan Piotr Babiasz (1994-2002) był jednocześnie posłem do Parlamentu Rumunii z ramienia polskiej mniejszości. Wiceprezesami Związku byli wówczas: do roku 1999 Wilhelm Jakimowski, po jego śmierci Stanisława Jakimowska, i Bogdan Polipciuc. Po śmierci Jana Piotra Babiasza w 2002 roku prezesem został Gerwazy Longher i pełni tę funkcję do dziś. Jest także posłem reprezentującym mniejszość polską w Izbie Deputowanych. Wiceprezesami są: Ștefan Longher, Ștefania Carmen Zielonka oraz Bogdan Polipciuc.

Mniejszości narodowe w Rumunii stanowią 11% populacji kraju. Liczba Polaków nie przekracza 0,1% według wszystkich spisów powszechnych przeprowadzonych po 1990 roku. Spis powszechny z 7 stycznia 1992 roku zarejestrował liczbę 4232 osób polskiego pochodzenia (z czego 2778 w województwie Suczawa), a 3047 posługujących się językiem polskim jako ojczystym. Spis z 18-27 marca 2002 roku określił liczbę osób polskiego pochodzenia na 3559 (z czego 2609 w województwie Suczawa), a posługujących się polskim jako ojczystym na 2690. Spis z 2011 r. określił liczbę osób polskiego pochodzenia na 2543 (z czego 1922 w województwie Suczawa), a 2079 posługujących się polskim jako ojczystym. Ostatni spis powszechny z 2021 r. natomiast wykazał 2137 osób polskiego pochodzenia (z czego 1667 w województwie Suczawa), a 1539 posługujących się językiem polskim jako ojczystym. Władze Związku Polaków w Rumunii liczbę osób przynależących do historycznej mniejszości polskiej szacują na około 4 tys.

W Rumunii obecnie 20 narodowości posiada status mniejszości narodowej: Albańczycy, Bułgarzy, Chorwaci, Czesi, Grecy, Macedończycy, Niemcy, Ormianie, Polacy, Romowie, Rosjanie Starowiercy, Ruteni, Serbowie, Słowacy, Tatarzy, Turcy, Ukraińcy, Węgrzy, Włosi, Żydzi. Prawa mniejszości oraz gwarancje ich ochrony określa głównie Konstytucja Rumunii (przede wszystkim art. 6 Prawo do zachowania tożsamości, akapit 1 i 2), a także ratyfikowane przez Rumunię najważniejsze akty międzynarodowe.

Rada Mniejszości Narodowych, powstała w 1993 roku, to organ konsultacyjny Rządu, koordynowany przez Departament Relacji Interetnicznych, a jej głównym celem jest utrzymywanie relacji z organizacjami mniejszości narodowych. Rada wspiera działalność organizacji mniejszości narodowych, mających swoją reprezentację w Izbie Deputowanych, analizuje i przedstawia Rządowi, za pośrednictwem Departamentu Relacji Interetnicznych, propozycje rozwiązań dotyczących funkcjonowania organizacji mniejszości narodowych, nauczania języków ojczystych, życia kulturalnego i społecznego mniejszości oraz odzwierciedlenia obrazu i problemów mniejszości w środkach masowego przekazu. W ramach Rady funkcjonuje 6 komisji (kultury, wyznań i środków masowego przekazu; finansów; legislacji i administracji publicznej; oświaty i młodzieży; społeczna i ekonomiczna; relacji ze społeczeństwem i organizmami międzynarodowymi).

W skład Rady Mniejszości Narodowych wchodzi 19 organizacji: Stowarzyszenie Liga Albańczyków w Rumunii, Związek Bułgarski z Banatu – Rumunia, Związek Chorwatów w Rumunii, Związek Demokratyczny Słowaków i Czechów w Rumunii, Związek Grecki w Rumunii, Stowarzyszenie Macedończyków w Rumunii, Forum Demokratyczne Niemców w Rumunii, Związek Ormian w Rumunii, Związek Polaków w Rumunii, Socjaldemokratyczna Partia Romów, Wspólnota Rosjan Starowierców w Rumunii, Związek Kulturalny Rutenów w Rumunii, Związek Serbów w Rumunii, Związek Demokratczny Tatarów i Turków Muzułman w Rumunii, Związek Demokratyczny Turecki, Związek Ukraińców w Rumunii, Demokratyczny Związek Węgierski w Rumunii, Stowarzyszenie Włochów w Rumunii „RO.AS.IT.”, Federeacja Wspólnot Żydowskich w Rumunii.

W styczniu 1997 roku utworzono Departament ds. Ochrony Mniejszości Narodowych. Obecnie jest to Departament Relacji Interetnicznych podporządkowany Prezesowi Rady Ministrów, koordynowany przez Ministra kierującego Sekretariatem Generalnym Rady Ministrów. Na jego czele stoi sekretarz stanu, powoływany przez Prezesa Rady Ministrów. Departament Relacji Interetnicznych głównie realizuje politykę państwa w zakresie mniejszości narodowych i relacji interetniczych.

W Izbie Deputowanych posłowie reprezentujący mniejszości narodowe tworzą grupę parlamentarną. W obecnej kadencji (począwszy od 2024 roku) w jej skład wchodzi 17 posłów (przedstawiciele Demokratycznego Związku Węgierskiego w Rumunii tworzą własną grupę parlamentarną). Kandydaci do Izby Deputowanych z ramienia organizacji mniejszości narodowych ubiegają się w wyborach parlamentarnych o mandat poselski z obniżonego progu wyborczego.

Rumuńskie prawodawstwo niezwykle przychylnie reguluje kwestie nauczania języków ojczystych, a ono samo podlega Ministerstwu Edukacji i Badań. Język polski nauczany jest w Rumunii w wymiarze 3-4 godzin tygodniowo jako język ojczysty dla klas/grup uczniów w szkołach z rumuńskim językiem wykładowym. W klasach 0-IV liczba godzin języka ojczystego wynosi 4 godziny tygodniowo, w klasach V-XII – 3 godziny, z możliwością nauczania przedmiotu Historia i tradycje mniejszości w języku ojczystym w wymiarze jednej godziny tygodniowo w klasach VI i VII.

Po okresie komunistycznym w sposób zorganizowany i nieprzerwany języka polskiego jako ojczystego w szkołach z rumuńskim językiem wykładowym naucza się w Rumunii (a dokładniej w województwie Suczawa) od początku lat 90 XX wieku.

W szkołach z nauczaniem języka polskiego funkcjonują gabinety języka polskiego, wyposażone w niezbędne podręczniki, książki, pomoce dydaktyczne czy sprzęt audiowizualny. Na początku lat 90. Związek Polaków w Rumunii koncentrował się na odbudowie tradycji nauczania języka polskiego w jak największej ilości szkół. Dzisiaj, będąc już na ugruntowanej pozycji, stara się wpływać na jakość nauczania i warunki w jakich się ono odbywa.

Obecnie języka polskiego jako ojczystego naucza w dziewięciu szkołach w woj. Suczawa czterech nauczycieli miejscowych oraz dwóch nauczycieli z Polski, kierowanych do Rumunii przez Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą w Warszawie.